I.Meşrutiyet ve II. Meşrutiyet

Tanzimat Döneminde Avrupa’ya öğrenciler gönderilmişti.Bu öğrenciler görmüş, tanımış ve bunlardan etkilenerek Osmanlının kurtuluşunu Meşrutiyette görmüştür.Kırım Savaşı’ndan sonra Avrupa Rusya’nın Osmanlı üzerindeki emellerine set çekmişti.Fakat 1870’te Almanya’nın birliğini tamamlayıp İngiltere’ye rakip olması, İngiltere’nin Osmanlıyı desteklemekten vazgeçmesine neden oldu.İngiltere, Almanya ile Rusya’nın  kendisine karşı birlik olması endişesiyle Rusya’yı Osmanlıya karşı emellerinde serbest bıraktı.Rusya bütün Balkan Devletleri’ni Panslavizm politikası ile kışkırttı.Girit dâhil her yerde isyan çıktı.Bu durum Avrupa’yı da endişelendirdi.Meseleyi çözmek için konferanslar düzenlediler ama Osmanlı buralarda alınan karaları kabul etmedi.Sonuçta İstanbul’da Tersane –İstanbul Konferansı’nı toplamaya karar verdiler.  Osmanlı ise eğer buranın halkının yönetime ortak ederse yani meşrutiyeti ilan ederse isyanların biteceğine inanıyordu.Meşrutiyetin ilanına Sultan Abdülaziz yanaşmıyordu.Mithat Paşa, Namık Kemal, Serasker Hüseyin Avni Paşa Abdülaziz’i tahtan indirip bu sorunu çözdüler.V.Murat’ı padişah yaptılar ama o da dengesiz çıkınca ll.Abdülhamit’le meşrutiyeti ilan etme şartıyla anlaşarak onu padişah yapıtlar.Tam Tersane Konferansı toplandığı gün 23 Aralık 1876’da meşrutiyet ilan edildi.
O halde bu olayın sebeplerine bakıldığında
♦Azınlık isyanlarını önlemek
♦Osmanlıyı dağılıp parçalanmaktan korumak
♦Avrupa’ya yakın bir siyaset izlemek
♦Avrupa’nın iç işlerimize karışmasını önlemek
Ayrıca♦Jön Türklerin Balkanlardaki isyanların çözümünü meşrutiyette görmeleri
♦Jön Türklerin Osmanlının çöküşünün bitmesini meşrutiyette görmeleri 
♦İstanbul-Tersane Konferansı’nı engellenmek istenmesi
sebepleri de unutulmamalıdır.
Mithat Paşa bir komisyon kurdu ve Belçika ve Prusya anayasalarından yararlanarak 119 maddelik Kanun-i Esasi hazırlandı.  
Meşrutiyetle 
♦Din, kişi, basın, öğrenim, öğretim, mülkiyet özgürlüğü, konut dokunulmazlığı, yasal eşitlik, dilekçe hakkı vb. haklar anayasanın garantisine alındı.
♦Yürütme organın başı padişah olmak kaydı ile heyeti vekiliye kuruldu.
♦Yasama için halkın seçtiği mebusan meclisi bunun yanında padişahın seçtiği ayan meclisi görev yapacak
♦Kanun teklifinde sadece hükümet bulunabilecek
♦Hükümet meclise değil padişaha sorumlu olacak
♦Padişahın kanunları veto yetkisi olacak
♦Kanunlar şeriata aykırı olmayacak
♦Padişahın meclisi açma kapama yetkisi olacak
♦Polis soruşturmasından sonra padişahın sürgün yetkisi devam edecek
Böylece
♦Bu tarihimizin ilk anayasası oldu.
♦Halk ilk defa padişahla yönetime ortak oldu.
♦Halk ilk defa seçme seçilme ve temsil hakkını kullandı.
♦Her şeyin üstünde kanun (hukuk) anlayışı geldi.
♦Bu anayasa 1877-1878 Osmanlı Rus Harbi bahane edilerek askıya alındı.

l. MEŞRUTİYET ÖNCESİ VE SONRASI FİKİR AKIMLARI 
Osmanlı Devleti’nde devletin meseleleri aydın kesim tarafında da tartışılmıştır.
II.Abdülhamit’in anayasayı askıya alması bu tartışmaları yoğunlaştırmıştır.Çok çeşitli fikir akımları ve çareler düşünülmüştür.Bunlar


OSMANLICILIK
Bu fikri Genç Osmanlılar (Jön Türkler) savunmuştur.Herkese eşit haklar tanınarak herkes Osmanlı vatandaşı şuuruna eriştirilecek.Bu fikrin uygulanabilmesi için meşrutiyet rejiminin olması şarttır.Balkan Savaşları’nda bu fikir iflas etmiştir.


İSLANCILIK
Bu fikri Mehmet Akif Ersoy, Sait Halim Paşa gibi kişiler savunmuştur.Ümmetçilik de denen bu fikir İslam birliğini savunmuştur.Abdülhamit bunu gerçekleştirmek için çaba sarf etmiştir.Osmanlıcılık ve Milliyetçilik bu fikrin önünü kesmiştir.Bu fikir I.Dünya Savaşı sırasında iflas etmiştir.


BATICILIK
Bu fikir kaynağını ıslahat hareketlerinden alır.Batılılaşmayı savunanlar iki gruptur.Bunlardan birincisi batıyı olduğu gibi benimseyelim diyenlerdir.İkincisi ise sadece fennini alalım diyenlerdir.Abdullah Cevdet, Süleyman Nafiz, Celal Nuri bunu savunanlardır.I.Meşrutiyet’e kadar Osmanlı padişahlarını da Batılılaşmanın başında görüyoruz.I.Meşrutiyet’le birlikte bu fikrin bayraktarlığını Jön Türkler yapmaya başladı.Bu fikrin sağladığı tecrübeler Türk İnkılâbında kullanılmıştır.


TÜRKÇÜLÜKBu fikir akımı II.Abdülhamit zamanında Türk dili, Türk edebiyatı ve tarihi şeklinde bir ilim akımı olarak doğmuştur.Fakat daha sonra Avrupa’nın Türkleri hakir görmesi Rusların savaşlarda Türklere karşı tutumu bu ilmi akımı bir milliyetçilik şekline dönüştürdü.
Ziya Gökalp, M. Emin Yurdakul, Ömer Seyfettin bu fikrin baş temsilcileridir.II.Meşrutiyet Döneminde İttihat ve Terakki bu fikrin başı çekenleri oldu.İttihatçılar bu fikri biraz daha geniş düşünerek Turancılığa dönüştürdüler.Fakat I.Dünya Savaşı’nda yenilip Anadolu tehlikeye girince tekrar Türk milliyetçiliğine dönüldü.Misak-ı Milli sınırları çizilirken Türk milliyetçiliği kullanıldı.Türk milliyetçiliği Türkiye Cumhuriyeti’nin temel ideolojisi oldu.Bu fikir akımları başarısız olmuştur. 


Bunun sebebi:
♦Halka inememesi ve halkın desteğini alamaması
♦Birbirlerine karşı ortaya çıkmaları
♦Dış etkenler ve baskılar
♦İç karışıklıklar
♦Bağımsızlık hareketleri 

II. Meşrutiyet’in İlanına Giden Yol

Yakınçağ Türk tarihi açısından önemli bir dönüm noktası olan II. Meşrutiyet,

Daha önceki yenileşme ve modernleşme çabalarının devamı olarak algılanmalıdır.

Lale Devri ile başlayıp Tanzimat, Islahat ve I. Meşrutiyet dönemleriyle

Tamamlanan bu hareket, uzun soluklu batılılaşma serüveninin bir sonucu

Olarak ortaya çıkmıştır.

II. Meşrutiyet üzerinde çalışanlar, her zaman hoş bir sürprizle karşılaşıyorlar:

Bu devrin bütün belli başlı hadiselerini, küçük farklılıklarla günümüzde

De tekrarlanıyor buluyoruz. Aslında, Meşrutiyet hadiselerinin izdüşümlerini

Cumhuriyet tarihinin son yıllarına dağılmış görmek mümkündür. Tarihi zaman

Nasıl binlerce yılın özetini 5-10 em’lik arkeolojik toprak tabakasına yoğunlaştırıyorsa

Meşrutiyet yılları da, kendinden sonraki zamanları anlamaya

Yarayacak pek çok enstrümanı sinesinde toplamış gibidir.1 Meşrutiyet’in meydana

Getirdiği devrim, yalnız siyasi sahada değil toplum hayatının bütünü

Üzerine tesir ederek esaslı değişmelere sebep olmuştur. Memleketi gelecek

Değişmelere zihnen hazırlayan, toplumsal şuuru kuvvetlendirmek suretiyle

Milliyetçiliğin temellerini atan, milli bir edebiyat ve fikir hareketini meydana

Getiren böyle bir devir incelenmeden Türk devrim tarihini anlamak kolay

Değildir. Onun için bu devrin batılılaşma hareketimizde mühim bir mevkii

Olması icap eder.2

1860’larda Paris ve Londra’da; anayasa, parlamento gibi kavramları

Seslendiren Genç Osmanlılara rastlanıyordu. 1864’te ilk Jön Türk dergisi Hürriyet,

Londra’da Rıfat Bey’in editörlüğünde çıktı. Jön Türk hareketi kısa zamanda

Politik bir yön kazanmış, Batı etkisindeki aydınlar özgürlük talep etmiş

Ve anayasal bir hükümet yolunda mücadeleye başlamışlardır.3

Yusuf Akçura

dağılmakta olan devleti kurtarmak için üç siyasi yol önermiştir: Osmanlıcılık,

İslamcılık ve Türkçülük. Ziya Gökalp ise Garplılaşmak, İslamlaşmak ve Türkleşmekten

söz etmiştir. Görüldüğü gibi fikir adamları “Devlet nasıl kurtarılabilir?”

sorusuna cevap aramış, çareler üretmeye çalışmışlardır. Aydınların fikirlerinin

yenilik hareketleri üzerinde büyük rolü olmuştur. İlerlemenin ancak batılılaşma

ile mümkün olabileceğini ileri sürmüşlerdir. Batı medeniyetinin bir bütün olduğunu, bilim-tekniğin yanında hukuk, ahlak ve geleneğin toptan alınması

gerektiğini savunanlar da olmuştur. Osmanlı Devleti 18.asırdan beri sürekli

değişim ve yenileşme hareketlerine sahne olmuştur. Batılılaşma hareketlerinin

normal bir sonucu olarak Meşrutiyet kurulmuştur. Avrupa’da öğrenim

gören ve Batıdaki anayasal hareketleri inceleyen ve ilerlemeyi parlamenter

sistemde gören “Genç Osmanlılar” denilen aydınlar, Meşrutiyet’in doğuşuna

etki yapmıştır. Yayınlanan gazete sayısının artması ile okur-yazar sayısının

artması, düşünen insanların tartışma ortamına girmesine yol açmıştır. Nitekim

Ahmed Mithat, gerçeklerin tek yolla halka mal edilebileceğini; bu yolun

da basın olduğunu vurgulamıştır.4

19.yy.da gitgide Avrupalı güçlerin etkisine giren ve milliyetçi duygularla

çalkalanan bir dünyada, Osmanlı Devleti çok çeşitli etnik yapısıyla hayatta

kalmaya çabalamaktaydı.5 Batılı devletler sistemli bir politika izleyerek Osmanlı

topraklarını koparmakta idiler. İzlenen yol şu şekildeydi: Okul ve eğitim

sistemiyle milliyetçi fikirleri yaymak, borçlarla devletin mali iflasını sağlamak,

isyan çıkarılacak bölgelerde reformlar yapılmasında ısrar etmek. Osmanlı, bu

reformları gerçekleştirirken silahlı direniş hareketleri oluşturmak, bölgeye yarı

otonomi istemek ve bölgenin bağımsızlığını sağlamak.6 Osmanlı Devleti’nin

sömürgeleştirilmesi sürecinde büyük güçlerin dayattığı reform programları

aslında ulusların bağımsızlığına yol açmaktaydı. Böylece çöküşü önlemek

adına yapılan her vilâyet/azınlık düzenlemesi devletin sonunu hazırlamış oluyordu.

Bu stratejiyi kurgulayan Büyük Devletler tarafından Balkanlar, Ortadoğu

ve Doğu Anadolu bölgelerindeki azınlıklar yoluyla Osmanlı ülkesi kendi

egemenlik alanlarına dönüştürüldü.7

1789 sonrası milliyetçiliğin etkisiyle teb’a kendisini Ortodoks ve Katolik

olarak değil de artık Yunan ve Sırp şeklinde tanımlamaya başlamış ve

Arap, Arnavut gibi Müslümanlar arasında da ulusçu fikirler yayılmaya başlamıştı.

Modernleşme taraftarları, ancak anayasa ile hakları ve eşitliği çerçevelen

Osmanlı vatandaşı yaratmakla mevcut çöküşün önlenebileceğine

inanmışlardı. Devleti kurtarmak için anayasacı bir kalkanla sahneye çıkan İTC

Sonradan Türk milliyetçiliğine doğru yönelmiştir.

Arşivlerdeki araştırmalar son 10 yıllık süreçte görülmemiş boyutlara

Ulaşan ordu içi hoşnutsuzluğun bir patlamaya dönüşmesinin, devrimdeki

Rolünde hemfikirdir: Askerlere maaşlarının zamanında ödenmemesi ve asker

Terhislerinin geciktirilmesi.9 Bir başka mesele ise vergidir. 1903 yılından başlayarak,

Herkesin gelir düzeyine göre alınmak üzere konan vergiler, ekonomik

Durumun olumsuzlukları da göz önüne alınınca büyük tepkiyle karşılanmıştı.

Devletin bütçe açığını kapatmak amacıyla 1906’da yürürlüğe koyduğu vergi

Bir anlamda bardağı taşıran son damla oldu. Bu durum devrimciler için

Kaçırılmayacak bir fırsattı. İsyanları örgütleyenler halkın desteğini sağlamak

Amacıyla yeni vergilerin halk arasında yıkım yarattığı iddiasını kullandılar. Zaten

Çeşitli rahatsızlıklar nedeniyle patlamaya hazır olan durum, mutlakıyetçi

Rejim aleyhtarı devrimcilerin çabalarıyla kısa sürede örgütlü bir biçim aldı ve

1906-1908 yıllarında birçok yerde çıkan vergi isyanları devlet mekanizmasını

Felç etti.10

1905-1906 yıllarında Türkiye’nin komşusu olan Rusya ve İran’da yaşananlar

Türk kamuoyunu ciddi bir biçimde etkiledi. 1905’te Rusya’daki huzursuzluk

Mutlakıyetçi Çarlık rejimini birtakım reformlar yapmaya zorlamış ve

Yeni bir siyasal düzen kurulmuştu. Bu liberal deney, komşu ülke Türkiye’de

Konuşulur olmuştu. Yine 1905’te Tahran’da iki tüccarın Şah tarafından cezalandırılmasını

Protesto etmesiyle başlayan olaylar kısa zamanda büyümüş

Ve 1906’da Şah, temsili bir meclis için seçimlerin yapılmasını kabul etmişti.

Zamanın devrimci propagandasında her iki ülkedeki olaylara atıfta bulunularak

Türkiye’de de devrimci bir hareketle bir meclis kurulması için çaba sarf

Edildi. Bu nedenle vergi isyanları salt vergi meselesinden çok siyasal temsil

Sorununu gündeme getirdi. Artık vergi yükümlüleri, hangi vergilerin konacağı,

Ne miktarda alınacağı ve nereye harcanacağı konusunda müdahale etmek istiyordu.

Rejime karşı yürütülecek bir yıkım hareketinde bundan daha etkili bir

Mekanizma düşünülemezdi.11 Siyasi akımlar halk kitlelerinin destek ve eylemi

Olmadan başarı kazanamazsa da 1908 Devrimi’ni bir aydın-subay kadrosu

Başarmıştır.12 Anadolu’daki kitle hareketlerinin devrimin gerçekleşmesinde payı vardır ve bu olayları İttihatçıların kışkırttığı tahmin edilmektedir.13 Ayrıca

Reval örneği, devrimcilerin Abdülhamid’e karşı yürüttükleri mücadelede, yaptıkları

Propagandanın ne kadar etkili olduğunu göstermektedir. Reval Görüşmesiyle14

İlgili gazetelerde çıkan her habere inanılmayacağı aşikârdır. Fakat

İTC bu durumu, mücadele ettikleri Abdülhamid’e karşı bir propaganda aracı

Olarak kullanmak istemiş, böylece hem ihtilâl sürecini hızlandırmış, hem de

İhtilâl hareketini kamuoyu huzurunda meşrulaştırmıştır.1

II. Meşrutiyet’in İlanı

23 Aralık 1876’da I. Meşrutiyet ilan edilmiş, ancak Osmanlı-Rus savaşındaki

Yenilgi üzerine padişah Meclis’i dağıtmıştır. II. Abdülhamid’in 33 yıllık

İdaresinde Jön Türk hareketi kuvvetlenmiş ve 1908 Temmuzu’nda Sultana

Meşrutiyeti yeniden yürürlüğe koymaya zorlamıştır16 1908 Devrimi, sadece

Abdülhamid’in sonunu getiren bir olgu değil, aynı zamanda devletin de çöküşünü

Getiren bir dönüm noktasıydı.17 1908 yılı 24 Temmuzu’ndan önce gelişen

Bazı olaylar18 Meşrutiyet’in ilan edilmesinde önemli bir rol oynamıştı. Rumeli

Müfettişi Hüseyin Hilmi Paşa 2 Haziran 1908’de saraya çektiği bir telgrafta;

Jön Türk, Ermeni ve Makedonya komitelerinin son toplantılarında bir ihtilâl

Heyeti teşkil edip pek yakında fiiliyata başlayacakları bilgisini verir.19 Ancak

Cemiyet içinde ne zaman ve nasıl harekete geçileceği konusunda tam bir mutabakat

Yoktu. Nitekim Enver Paşa: “Artık meşrûtiyeti ilana sarayı mecbur etmek

İçin en kestirme yol umûmî bir isyandı. Fakat merkezin ihtilâl için kat’î bir plânı yoktu ve

Teşkilâtımız henüz köylere kadar yayılmamıştı. Ayrıca Selanik’te 400 olmak üzere bütün

Rumeli teşkilâtı 2000 kişiydi.” demiştir.20 Bu sırada padişahın hafiyeleri İTC’nin

Arasına sızmayı başarmış, devrimci hareketleri soruşturmak için bir teftiş heyeti

Gelmiş ve ilk tutuklama dalgası başlamıştır. Cemiyet suikastlara girişerek

Kendini savunmuş fakat örgütün varlığı açığa çıkmıştı. Haziranda örgüt, iki

Şeyden birini seçmek zorundaydı: ya harekete geçecek ya da saray tarafından

Er geç imha edilecekti.21 Sonuçta Resneli Niyazi, 1908 yılı 3 Temmuzu’nda,

İTC’nin desteği, yanında 240 asker ve çoğu Arnavut kökenli bir o kadar siville

Birlikte dağa çıkarak başkaldırdı. Saraya, Rumeli müfettişine ve Manastır valisine,

Anayasanın korunması, eşitsizliklerin önlenmesi isteğiyle acilen harekete

Geçmeleri çağrısında bulundu.22 Meşrutiyetin ilanı için Rumeli’den saraya

Devamlı telgraflar23 gönderiliyordu. Eğer Padişah, Meşrutiyet’i tekrar ilan

Etmezse zorla yaptırılacağı ifade ediliyordu. İsyanı bastırma görevi Metroviçe

Fırkası Kumandanı Şemsi Paşa’ya verilmişti. Paşa, 7 Temmuz’da Manastır’a

gelmiş ve öldürülmüştü. Bu olay Saray’da büyük yankı yapmıştı, çünkü Yıldız

en güvendiği paşalarından birini kaybettiği gibi isyan da bastırılamamıştı.

Şemsi Paşa’nın yerine Metroviçe Fırkasına Müşir Osman Paşa tayin edilmişse

de; O da, 23 Temmuz’da kaçırılmıştı. Bu sırada Firzovik olayının başlaması

Abdülhamid’in devrilmesinde etkili olmuştu. Bu olayın gelişimi bir hayli

ilginçti  Firzovik’te Avusturyalılar eğlenceler düzenliyor, bunlar Arnavutlarca

hoş karşılanmıyor ve onların Makedonya’yı işgal edecekleri düşünülüyordu.

Arnavutlar bu eğlence yerlerini ateşe vermiş ve Metroviçe, Prizren, Priştine,

Yeni Pazar, İpek ve Yakova’dan gelen silahlı Arnavutlarla toplananların sayısı

çoğalmıştı.26 Metroviçe Fırkası kumandalığı ise Selanik’te bulunan 3.Orduyu

uyararak bu olayın incelenmesi için hemen bir tahkik heyetinin oluşturulmasını

istemişti.27 Arnavutları dağıtmak için Kosova Jandarma Kumandanı Galip

Bey görevlendirilmiş. Galip Bey de İttihatçı olduğu için bu olayı cemiyetin

amacına kullanmak istemişti. Galip Bey, Arnavutlar arasında etkin bir propaganda

faaliyetine girişmişti.28 Ayrıca İttihatçı subaylar, askerlere Sultan

ve onun bakanlarının ülke çıkarlarına aykırı icraatta bulunduklarını, Kur’an ve şeriat ilkelerini ayaklar altına aldıklarını ve ülkeyi yabancılara sattıklarını

söylüyorlardı.29 Daha sonra 180 imzalı bir telgrafla 21 Temmuz 1908’de padişahtan

anayasanın yürürlüğe konması istendi.30 Anadolu’dan Makedonya’ya

asker yollayarak devrimi bastırma çaresi düşünülmüş ve İzmir’deki birlikler

gönderilmişse de; bu askerler cemiyete katılmıştır.31 Sonuçta olayların kontrolünü

kaybeden ve artan baskılara daha fazla dayanamayan padişah 24 Temmuz

1908’de Meşrutiyeti ilan etmiştir.32 Meşrutiyet için yıllarca mücadele

eden İTC, gerek programı gerekse üyelerinin içtihatları bakımından farklı bir

yapıya sahipti: Saltanatçı, cumhuriyetçi, sosyalist, liberal, Türkçü, hilafetçi ve

her tür siyasî düşüncede insan, padişahın idaresini yıkmak için Cemiyet’in

çatısı altında birleşmişti. Rumeli’de uzun yıllar gizli faaliyette bulunan Cemiyet,

üyelerini durmadan arttırmış, orduyu da kendisine -yahut ordu onu

kendisine- bağlamıştır.33

Osmanlılık siyasetini sürdüren İTC, ihtilâli Arnavut, Rum, Bulgar, Ermeni

ve Mason örgüt ile komitelerinin işbirliğiyle gerçekleştirmişti.34 Ancak

meclisteki mebusların Osmanlılığı hiç hesaba katmayarak kendi milletlerinin

istiklallerini sağlamaya çalıştıklarını hayretle gördüler. Arnavutların isyanı,

Arapların muhtariyet için çaba göstermeleri ve Balkan Harbiyle bütün

Rumeli’nin elden çıkması İttihatçıların yüzünü Türk milliyetçiliğine çevirdi.35

Devlet yönetiminde deneyimsiz, ülke çapında yaygın bir örgütü olmayan ve

ihtilâl sonrasına ilişkin planlamadan yoksun İTC, yönetime doğrudan el koyup

sorumluluk üstlenmeyerek perde arkasından olaylara karışmıştır.36 İkdam

Gazetesi 4 Şubat 1913’te bir batılı siyasetçinin görüşlerini yazmıştır:

“…Memleket ihtiyaçlarını göz önüne almadan, büyük ve geniş çapta bir parlamentarizm idaresinin

gençler tarafından oluşturulma çabasını seyreden Avrupa, Türkiye için artık başka yıkılma

nedenleri hazırlamaya gerek görmedi.”37

Yabancı basın38 meşrutiyetle ilgili bazı değerlendirmeler yapmıştır:

“Bugün yalnız Türkiye için değil bütün Avrupa için ehemmiyetlidir. Osmanlı parlamentosu

açıldı. Osmanlılar yeni bir devre dâhil olmuşlar ve bu sayede demokrat idare-i hükümet

usulü muvaffakiyet pezir olmuştur.”39 İngiliz Hariciye Nazırı Edward Grey

İstanbul’daki, büyükelçisine verdiği talimatta şöyle diyordu: “Genç Türklerin

acele etmemeleri ve teenni ile hareket eylemeleri lazımdır. İlk iş hükümeti muktedir ellere geçirmektir.

Genç Türkleri teşvik için elinizden geleni yapınız ve onlara güçlükler çıkarmaktan

çekininiz.” Bazı İttihatçıların Fransız kültürünü benimsemesinden dolayı Fransa

Türkiye’de kendi nüfuzu artacağı için durumdan memnundu.40 Rusya ise

memnun değildi; Meşrutiyet hareketinin kendi sınırları içindeki Müslümanlar

üzerinde de etki yapmasından endişe ediyordu.41

İTC, iktidara geldiği takdirde devleti ayağa kaldıracağını, bozgunları

durduracağını ve vatanı kurtarmak için ıslahatlar yapacağını iddia etmiştir.

II. Meşrutiyet Dönemi Islahatları

Türk tarihinde 1908 yılı meşrutî monarşinin kurulduğu, hükümetin yalnızca

halk tarafından seçilmiş bir meclise karşı sorumlu olduğu ve mutlakıyetçi monarşiye

hizmet eden sivil-askerî bürokrasinin gücünün siyasal süreçten dışlanmaya

çalışıldığı bir dönemin başlangıç noktası olması bakımından son derece

önemlidir. 1908’den sonra anayasanın bazı maddeleri yedi kez değiştirilmiş,

Mutlakıyet idaresi parlamenter rejime dönüştürülmüş, Meclis’in kabineyi

düşürmesi kolaylaştırılmış, kabinenin Meclis’i feshettirmesi zorlaştırılmıştır.

Parlamento artık kabinenin güvenoyu alamaması halinde feshedilebilecek ve

üç ay içinde seçimler yapılacaktır. Kabinenin padişaha karşı değil, Meclis’e

karşı sorumluluğu mekanizması kurulmuştur. Böylece demokratik bir denetim

sistemi oluşturulmuş ve Padişahın 1876’daki yetkisi sınırlanmıştır.42 Kişi

hak ve hürriyetleri alanında; sansür, sürgün ve kanunun saptadığı nedenler dışında tutuklama ve cezalandırma usulleri kaldırılmış, toplanma ve dernek

kurma hakkı kabul edilmiştir. Ancak daha sonra İTC muhalefetin güçlenmesini

engellemek için meclisi feshetmeyi kolaylaştırmış, basın ve düşünce özgürlüğünü

kısıtlamış, kişisel eylem ve gösteri yapmayı zorlaştırmış, derneklere

sınırlamalar getirmiş, işçi hareketleri ve grevleri kısıtlamış ve kendi iktidarını

güçlendirmek istemiştir. Nitekim Sultan Reşad’a Abdülhamid’in yetkileri

verilmek isteniyordu. Böylece padişahın bütün yetkilerini İTC kabineleri kullanacaktı.

Hürriyet savaşının bayraktarı bir partinin 1876 sistemine dönüşü,

kendi kendisini inkâr sayılmıştır. Tevfik Fikret, meclisin feshini ve İTC’nin baskılarını

yermek için “95’e Doğru” şiirini yazarak bu durumu 1878 (1295)’teki

Meclisin kapatılmasına benzetmiştir.43 II. Meşrutiyet’in Türk siyasi hayatına

getirdiği en mühim yeniliklerden birisi “Milli Hakimiyet” prensibidir. Saltanat

etme yetkilerini sembolik bir mahiyette koruyan hükümdarın anayasaya bağlılığa

mecbur olması ve üstelik bunun meclis huzurunda yapılması yanında,

yasamanın meclise, yürütmenin de hükümete bırakılmasıdır. I. Meşrutiyet ise

hem kanun yapma hem de yürütme yetkisini padişahtan alıyordu.44

1916’da Şeyhülislam kabineden çıkarıldı ve etki alanı her bakımdan sınırlandı.

1917’de Şer’iyye mahkemeleri Adliye Nezareti’nin denetimi altına

verildi. Medreseler Şeyhülislamlığa bağlandı ve vakıfları yönetecek yeni bir

Evkaf Nezareti oluşturuldu. 1913’te Alman yasasını esas alan yeni bir miras

yasası uygulamaya konuldu. Miladi takvimin kabulü konusunda girişimler

oldu. Rumi ay ile Miladi ay arasındaki 13 günlük fark giderildi. Böylece sadece

900’lü yılların telaffuz edilmesi engellendi.4Yeni bir Vilayet İdare yasası valileri

güçlendirdi. Bir jandarma örgütü kuruldu ve denetimi Harbiye’den İçişleri

Nezareti’ne verildi. İstanbul belediyesi yeniden düzenlenerek belediye başkan

yardımcısı olarak “Şehir Emaneti Encümeni” kuruldu. Geniş bir bayındırlık

programı başlatılarak; sokak ve kaldırımlara taş döşendi, elektrik ve kanalizasyon

şebekesi kuruldu.

II. Meşrutiyet döneminde yeni dernek ve cemiyetler kuruldu. Bu dönemde

kadın hakları konusunda önemli ıslahat hamleleri başarıldı. Evlilikte

belediye nikâhı kanun şartı oldu. 1917’de Aile Hukuku Kararnamesi çıkarılarak

kocanın ikinci bir kadınla evlenebilmesi ilk kadının rızasına bırakıldı.

Balkan ve I.Dünya savaşlarında yetişkin erkek nüfus askere alındığı için devlet

dairelerinde boşalan yerlere kadınlar yerleştirildi. Böylece Türk kadını kamu hayatına katıldı. İstanbul’da ve Selanik’te yayınlanan gazete ve dergiler kadın

haklarının yaygınlaşmasına çalıştılar. Romancı H. Edip Adıvar, 1909’da Teali-i

Nisvan Cemiyeti’ni kurmuş ve kadınların iktisadi istiklale sahip olmaları görüşünü

ileri sürmüştür.

II. Meşrutiyet dönemi Türk tarihinde, eğitim üzerine en çok yazının yazıldığı

ve eğitim sorunlarıyla en çok ilgilenilen bir dönem olmuştur. Kızlar

için ilk üniversite ve lise düzeyinde okullar açılmıştır. Medreselerin mekteplerle

uyumu sağlanmak için Matematik ve Fen dersleri arttırılmıştır.Medreseler

Evkaf’tan alınarak Şeyhülislamlığa verilmekle Tefrik-i Tedrisata gidilmiş.

Okulların ıslahı ile uğraşmak için illerde Maarif Encümenleri açılmıştır. 1913

Tedrisat-ı İbtidaiye Kanunu ile ilköğretim 6 yıl, zorunlu ve parasız yapılmıştır.

Yeni yüksek okullar açılmıştır.Devlet okullarında Türkçenin zorunlu öğretim

dili olmasına ve özel okulların hükümet denetimine alınmasına çalışılmıştır.54

Pek çok genç pedagoji öğrenimi için Fransa, İsviçre, Almanya vb. ülkelere

gönderilmiştir.

Ocak 1914’te Enver Paşa kendini iki kez terfi ettirerek Paşa unvanını

almış ve Harbiye Nazırı olmuştur. Enver Paşa, ordudaki subayların büyük bir

kısmını tasfiye etmiş ve Limon von Sanders yönetimindeki 70 kişilik bir Alman

askeri heyetine orduyu ıslah etme görevi vermiştir. I.Dünya savaşı sırasında

bu subayların sayıları artıp 700’e vardığında Almanlar büyük nüfuz

sahibi oldular. Tophane ve diğer askeri fabrikalar modernleştirildi. İngilizlere

iki savaş gemisi için sipariş verildi. Bunların parasını ödemek için geniş

bir yardım kampanyasına girişildi. Okul, hastane, cami ve tren istasyonlarına

yardım kutuları konuldu. 1912’de ilk uçak alındı ve I.Dünya savaşında Osmanlı

ordusunun kendi hava kuvveti vardı.Askeri eylem ve haber alma örgütü

Teşkilat-ı Mahsusa resmen 1913’te kuruldu. Savaş döneminde taburlar kurması

ve gizli eylemciliği ile dikkat çekti. II. Meşrutiyet’ten itibaren milli bankacılık benimsenir. Evkaf, İtibar-ı

Milli ve Ziraat bankaları kurulur. İktisadi gücü artan Anadolu tüccarı da

1909’dan itibaren Anadolu’nun çeşitli kentlerinde yerel bankalar ve kredi kooperatifleri

kurarlar. Milli Sultanahmet, Milli Boğaziçi, Heyet-i Mahsusa-i

Ticariye vb. şirketler kuruldu. Borçlanmayla ilgili yasa 3 Nisan 1918’de çıktı.

Ulusal borçlanma denilen Milli İstikraz, devletin doğrudan halka giderek yaptığı

ilk borçlanmadır.Ulusal pazarı bütünleştirmek ve ürünlere talep yaratmak

için kara ve demiryolları inşa edildi. Telefon tesisatları kuruldu. Başkent

elektrik ışıklarıyla aydınlatıldı ve elektrikli tramvay sistemi kuruldu.61 İTC savaş

yıllarında bir Türk burjuvazisi yaratmaya çalışacaktır. Korumacı gümrük

duvarları ardında tarımı ve sanayisiyle birlikte kendi yağıyla kavrulacak bir

ekonomi oluşturmak, milli şirketler, milli bankalar kurmak ve Müslüman esnafı

örgütlemek gibi fikirler, Türk milliyetçiliğiyle uyum gösteriyordu. 1913

yılı Teşvik-i Sanayi Kanunu bu doğrultudaki adımlardan biridir. Bu yasa yerli

sanayiye ayrıcalıklar tanıyor ve devlet desteği sağlıyordu. 1912’de kurulan

Islahat-ı Maliye Komisyonu vergi düzeninde reformlar yaptı. Aşar vergisi üzerindeki

iltizamlar kaldırıldı. Tüm devlet memurlarının mali faaliyeti yeni kurulan

Mali Denetim Komisyonu’na verildi.

II. Meşrutiyet devrimin başlıca iki niteliği vardır: istibdat yönetimiyle

mücadele ve hangi biçimde olursa olsun yabancıların devletin iç işlerine karışmasına

karşı tepki.64 Islahatların bazısından verimli bir sonuç alınmamış

olsa da; önemli bir fikri hazırlık aşaması olmuş ve II. Meşrutiyet devrinde başarılamayanlar

Cumhuriyet döneminde başarılacaktır.

Sonuç

Osmanlı Devleti yıllarca Batılılaşmanın tesiri altında kalmıştır. Mutlakıyet olsun

Meşrutiyet olsun değişen devlet ve hükümet şekillerine rağmen problem

aynı kalmıştır: Bu devlet nasıl kurtarılabilir? Cevap, batılılaşmanın metodunu

ve derecesini tayin ederek aranmıştır. Dışarıdan Avrupa baskısı, içerideyse

azınlıkların isyan hareketleri, imparatorluğu dağılmanın eşiğine getirmişti.

Böyle kritik bir süreçte sahneye çıkan İTC, yapısı heterojen bir nitelik taşıyan

imparatorluğu canlandırmak ve Türk milliyetçiliği temelinde yeni baştan kurmak

için büyük bir mücadeleye atıldı.

Türk tarihinde seçim geleneğinin doğuşu açısından ilk kez geniş halk

kesimleri siyasal iktidarı denetlemenin aracı olarak görülen Meclise temsilciler göndermiş ve birden fazla siyasal partinin katıldığı ilk seçimler bu dönemde

yapılmıştır.Dağılma sancıları çeken Osmanlı Devleti’ndeki siyasal

etkinlikler; Tunaya’nın deyimiyle tarihçiler için “eşine rastlanmaz bir siyasal laboratuar”

niteliğindedir. Nitekim anayasal gelişmelerimiz, teokratik saltanattan

meşruti sisteme, oradan da laik Cumhuriyete doğru bir çizgi izlemiştir. Bu

sürecin doğal uzantısı ise çok partili Batı demokrasisi olmuştur.

İTC, anayasa prensiplerini istediği gibi değiştirmek yetkisini kendisinde

bulmuş ve Anayasa’nın üstünde bir yer almaya çalışmıştır. Böylece devlet

organlarını ve siyasî hayatı hâkimiyetine almıştır. İttihatçılar kendilerine bağlı

bu çoğunluk sayesinde istedikleri müddetle örfî idare ilân etmişlerdir. Böylece

fert hak ve hürriyetleri kullanılmaz hale sokulmuştur. Çoğunluğu kendisine

karşı itaatkâr tutmak için elindeki en büyük tehdit vasıtası meclisin feshi

olmuştur. Seçimler iktidarın işine geldiği gibi tehir edilmiştir. İTC kabineleri

uzun zaman meclissiz işbaşında kalmış, kanun hükmünde kararnameler çıkartmıştır.

“Yok kanun, yap kanun” kaidesi bu durumun eseridir.66

İttihatçılar vatanseverdi, ancak devlet tecrübeleri yoktu ve ilanını istedikleri

Meşrutiyet yönetimi devleti dağılmaktan kurtaramadı. Bulgaristan

bağımsızlığını ilan etti, Avusturya Bosna-Hersek’i, İtalya Trablusgarb’ı ilhak

etti, Girit Yunanistan’a katıldı, Makedonya ve Ermeni sorunları arttı. Balkan

savaşlarıyla Rumeli kaybedildi, Arnavutluk kuruldu, 4 genel seçim yapıldı, 14

hükümet kuruldu; suikastlar, hükümet darbeleri, örfi idare ve meclis fesihleri

görüldü. İTC siyasî tarihimize, birkaç liderin hâkimiyeti altında kalmış bir

siyasî partinin ilk örneğini de vermiştir. I.Dünya Savaşı’na sadece birkaç liderin

kararıyla girilmiş olması durumun en canlı delillerinden sayılabilir. Sultan

Reşad ise olayların seyircisi kalmıştır. I.Dünya savaşıyla Osmanlı Devleti üç

kıtada savaşarak sona erdi ve Türkçülerin milliyetçilik tezleri ile Batıcıların

asrilik görüşlerinin sentezi üzerine Türkiye Cumhuriyeti inşa edildi. İmparatorluk

genç cumhuriyete parlamento, parti kadroları, basın ve eğitim sistemi

gibi kurumları miras bıraktı. Cumhuriyet’in subay, doktor, öğretmen, hukukçu

ve siyasetçileri meşrutiyet dönemi Osmanlı aydın kadrolarından çıktı. II. Meşrutiyet

Türkiye’de çağdaş anlamda siyasetin başlangıcını oluşturdu. Anayasal

düzen, parlamenter yaşam, temel hak ve özgürlükler, siyasal partiler, kamuoyu

ve özgür basın II. Meşrutiyet’te şekillenmeye başladı. Tüm karmaşasına karşın

bu dönem Cumhuriyet Türkiyesi’ne hazırladığı ortam açısından bir kırılma

noktasıdır. Meşrutiyet yılları; Milli Mücadele döneminde kitleleri coşturan

ideolojilerin tohumlarının atıldığı bir dönem olması nedeniyle büyük önem

taşır.67 Türkiye’nin siyasi ve sosyal sorunlarının çözümü ancak II. Meşrutiyet

Dönemi Osmanlı modernleşme tarihini iyi anlamakla mümkündür.